LÜLEBURGAZ SOKULLU MEHMET PAŞA KÜLLİYESİ, HADİM İBRAHİM PAŞA CAMİİ VE SİNAN PAŞA CAMİİ

Lüleburgaz'da, cami, medrese, sıbyan mektebi, kervansaray, arasta ve hamamdan oluşan ve Sinan'ın önemli eserlerinden biri olan Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi 1549-1569 yılları arasında inşa edilmiştir.

Külliyenin camisinde, kubbenin dört köşesinde yer alan dört fil ayağı, şehzade ve Süleymaniye camilerinde olduğu gibi, kubbeden bağımsız güçlü birimler olarak tasarlanmıştır. Merkezî kubbe kitlesinin iki yanına ilave edilerek cami planının enine genişlemesini gerçekleştiren sahınlarda yer alan kadınlar mahfeli, Mihrimah Sultan Camii'nin (Edirnekapı-1560) planını hazırlarken, cami-medrese ilişkisi de Kara Ahmet Paşa (Topkapı-1554) ve Mihrimah Sultan cami medrese avlularının geniş ortamının ilk adımlarını teşkil eder.

 Alçak, narin sütunların üzerinde baklavalı sütun başlıklarının taşıdığı geniş sivri kemerlerden oluşan medrese avlusu revaklarını iri, yayvan kubbeler örtmektedir. Medrese ve kervansaray arasında iki yöne doğru uzayan arasta bulunur.

Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi
Günümüze önemli yapı kayıplarıyla ulaşan Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi, güney ve batıdan Koca Sinan Mahallesi, kuzeyden İnönü Caddesi (Hükümet Meydanı), doğudan ise İstanbul Caddesi ile çevrilidir. Dolayısıyla bugün şehrin tam merkezî yerinde olup, çevresi yol, konut, işyeri ve kamu yapıları ile kuşatılmıştır (Müderrisoğlu, 1993). Orjinalde mevcut yapıların alanları ile birlikte, yaklaşık 40.000 m²’lik bir sahayı kapladığı kabul edilen külliyenin yer seçiminde, hangi etkenlerin rol oynadığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, günümüze çok küçük bir bölümü gelebilmiş olan bizans surlarının hemen dışı, külliye alanı olarak belirlenmiştir (Müderrisoğlu, 1989).

Lüleburgaz’da bir menzil külliyesi olarak inşa edilen, Sinan ekolüne ait Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi, yolla çakışık, arasta eksenli bir kuruluşa sahiptir. Fonksiyonel yapılar, Külliye bütününde önemli bir merkez olan Dua kubbesi’ne açılır. Bu nedenle külliyede, arasta eksenine dik olarak kıble ekseni üzerinde yer alan cami kadar, hatta ondan daha fazla, Dua Kubbesi’nin hakimiyetinin algılandığını söylemek mümkündür. Dolayısıyla cami üzerinde bir kitabe mevcut değildir. Ancak cami avlusunun Dua Kubbesi altına açılan kapısı üzerinde h. 977 / m. 1569-70 tarihli, cami ve medreseye ait kitabe yer alır (Cezar, 1985).

Cami ve şadırvanlı avluyu çevreleyen medrese, ayrı bir blok olarak yalnız kuzey cephesiyle, arasta ve Dua Kubbesi ile bütünleşmiştir. Plan itibariyle dış revak, camiyi medrese – avlu bütünlüğünden ayırmış, bunu avlunun iki yanın-daki kubbeli giriş hacimleriyle güçlendirmiştir. Böylece “U” planlı revaklı medrese mekânları ile şadırvanlı avlu bir bütün oluştururken, avlunun kıble kenarında dış revak ve son cemaat yerine sahip cami, Şekil 1’de görüldüğü gibi, bu unsurlara hakim olarak yer almıştır (Baltacı, 1976).

Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Camii’nde oran  strüktür ilişkisi Camide, statik problemlerin, dış konturlarıyla kare plan yorumu içinde çözümlendiği anlaşıl-maktadır. Mihrap eksenine dik gelişen kareye yakın dikdörtgen planlı cami iç mekânının ölçüleri 17.60 x 15.82 m.’dir. Yaklaşık 12.35 m. çaplı kubbenin örttüğü, kare planlı orta mekânın alan ölçüleri ise 12.55 x 12.55 m.’dir. İç mekân zemininden kilit taşına kadar olan yüksekliği 18.26 m., etek yüksekliği ise 12.25 m. olan kubbe, dört yönde kilit taşı yükseklikleri 11.24 m.’ye ulaşan kemerlere pandantiflerle oturur. Kemer açıklıkları 12.23 m.’dir ve kubbe yükünü köşelerde, 4.25 m. boyundaki payelere aktarır.
Güneyde, mihrap duvarının iki ucunda yer alan payeler, cami kütlesinden dışarıya, güney yönünde belirgin bir biçimde taşma yaparken, iç mekânda yan sahınların derinliklerini de içine alacak biçimde ve kompozisyon bütünlüğünü bozmayacak şekilde, güney beden duvarını iki yana doğru genişletirler (Aslanapa, 1986). Kuzey beden duvarında ise, batı ucundaki minare kaidesi ve doğu ucundaki üst kat mahfiline ulaşımı sağlayan merdiven kovasının bulunduğu çıkıntı ile bütünleşen payeler, mahfil katı zemini ile aynı kottaki kemer başlangıç seviyesine kadar iç mekânda yükselirler.

İç mekânda, kubbe yükü, kare plan bütünlüğü içinde, derin kemerlerle, dört köşede yer alan güçlü köşe payelerine aktarılır. Doğu ve batı beden duvarları boyunca uzanan iki yan galeri, kubbeden aktarılan yükü taşıyan bu payeleri, sütun – kemer ve tonoz bütünlüğü ile, bir kiriş gibi birbirilerine bağlar. Bir diğer deyişle galeriler, yapının statik problem çözümünde, kubbe yükünün karşılanmasına aktif olarak katılırlar. Bunu diğer Sinan camilerinde de görmek mümkündür (Zal Mahmud Paşa, Rüstem Paşa, Kılıç Ali Paşa Camii, Silivrikapı Hadım İbrahim Paşa, Tokat’taki Ali Paşa Camii gibi).

Aynı durumun, kuzeydeki giriş mekânı ve iki yanında yer alan derin eyvanımsı hacimlerin üzerindeki galeri için de söz konusu olduğunu görürüz. Burada ayrıca minare kaidesi ile galeriye çıkan merdiven kovasının yer aldığı paye sisteminin bir bütün olarak, yapının ana strüktür sistemi içinde, statik çözümlemeye katıldığını düşünmek gerekir. Bu düşünceyi doğrulayan en önemli husus; mahfil şeklinde düzenlenen bu yan galerilerin boyutlarıdır. Yukarıda da ölçülerini verdiğimiz iç mekân boyutlarına göre oldukça büyük olan bu galerilerin derinlikleri 2.60 m., uzunlukları ise 12.23 m.’dir. Buna göre her bir galeri 31.8 m² olup, toplam 95.40 m²’lik bir alanı kaplamaktadırlar ki bu, 278.43 m²’lik mekân alanının neredeyse 1/3’üdür. Cami iç mekânındaki bu fonksiyonel mimari unsurların boyutlandırmalarında, sadece yer kaygısının olduğunu söylemek pek mümkün değildir.

Cami yapısının mekânsal bütünlüğünde, üç yönde dolanan galerilerin statik probleme katkıları kaçınılmazdır. Bu galeriler, hacimsel bütünlük içerisinde zorunlu olarak yer almalarının yanı sıra, aynı zamanda iki ayrı cinsin ibadeti için de alan oluştururlar. Diğer taraftan fonksiyonel olan ve yapı bütünlüğü içinde statik görevi olmayan müezzin mahfili ise, bağımsız işlevsel organ olmasına karşın, yapının hacimsel bütünlüğünde orantılı olarak yer almıştır. 3.46 x 4.58 m. ölçülerindeki mahfil zemini, 2.21 m. yüksekliğinde olup, galeri kotundan daha alçak tutulmuştur.
Mahfilin, galerilerin aksine yapının ana strüktüründen bağımsız oluşunun bir göstergesi de, insanî boyutlardaki ölçülere sahip olmasıdır. Dolayısıyla yapıda iç mekâna girildiğinde, tanıdığımız bu unsurların boyutsal açıdan birbirileri ile nasıl dengeli bir biçimde yer aldığı açıkça görülmektedir.

İç mekânda, kubbe altındaki hacimsel bütünlük iki katlı olarak düzenlenmiş, ancak bu düzenleme, statik problemin yani kubbe yükünün karşılanması için gerekli olmuştur. Mekân, zemin kotundan başlayan yükseklikte kubbe kilit taşı yüksekliğinin kare köküne eşit olan 4.25 m.’de, içte bir kat olarak mahfil bölümlenmesini ortaya koyuyor ki, bu ölçü aynı zamanda paye yüksekliği ile kemer başlangıç seviyesidir ve bize ilk katın üst bitimini vermektedir
Bunun üzerinde, dış duvar çeperlerine kadar kemer içi boşlukları, bir üst mekân duygusunu verirken, yükü azalan duvarlarda duvar kalınlığı incelmiş, dolayısıyla mihrap duvarı ile kuzey duvarının yanı sıra, özellikle yan beden duvarlarında sık pencere dizileri yer almıştır. Böylelikle de, iç mekânın aydınlanma sorunun çözümü sağlanmıştır.
Bir üçüncü hacimsel boşluk ise, yarı küresel kubbenin iç boşluğu olup, ilk katta galerilerle daralıp, mahfil katında ise kemerlerle genişleyen hacim, bu kubbe boşluğu ile kilit taşında toplanır.

Cami iç mekânında, statik problemin çözümü, yukarıda, daha önce belirttiğimiz şekilde yansırken, dışta cami bütünlüğünde problemin çözümü, üst yapı kuruluşuna yansımıştır. Dört yönde atılan yüksek kemerler, cephelere profilli silmelerle sınırlı, kademeli alınlıklar olarak yansımış ve bu unsurlar, kubbe kasnağına kadar yükseltilmiştir. Gene yapının bütününde, dört köşede yer alan güçlü payeler, iç mekânda ağır kütleleriyle hissedilmezken, dışta, çokgen kuruluşlu olarak yükselen ve kubbeciklerle örtülü ağırlık kuleleriyle ifade edilmişlerdir. Böylece üst yapı strüktürü, yapının cephelerinde birbirine paralel iki yay ile ve estetik bir anlayışla yansıtılmıştır.
Yapıda cepheleri tek tek ve kısaca ele alırsak; en hareketli görünüme sahip olan kuzey cephesi, son cemaat yeri ve dış revakın yanı sıra yukarıda da belirttiğimiz gibi, kademeli askı kemerleri, çokgen biçimli ağırlık kuleleri, ve onaltıgen kasnaklı sağır tipte ana kubbe ile oluşturulan piramidal çözümleme ilgi çeker. Caminin doğu ve batı cepheleri, sivri askı kemerlerini içine alan üç sıra farklı pencere düzenlemesiyle oldukça simetrik bir görünüm yansıtır. Bu cephelerde dış revakın, yapı gövdesinden dışa taşarak, yanlarda kapalı bir duvar ile sona erdiği görülür. Güney, düzenleme açısından en sade cephedir. Bu cephede de, askı kemer içinde üçgen bir düzenleme oluşturulmaya çalışılmıştır (Erzen, 1981).

Yapının kuzey beden duvarı boyunca uzanan 23.11 m. uzunluğunda ve 4.70 m. derinliğindeki son cemaat yeri beş bölümlü olup, yan kanatlar kubbe, girişteki birim ise aynalı tonoz ile örtülüdür. Yükseltilmiş yan kanat zemininden, kilit taşı yüksekliği 9.10 m. olan kubbeler pandantiflerle 7.10 m. yüksekliğindeki kemerlere oturur. Revak örtüsünü, başlık ve kaideleri dahil 5.00 m. yüksekliğindeki, mukarnas başlıklı sütunlar taşır. “U” planlı dış revak, üç yönde çevrelediği son cemaat yerinin revak ekseni üzerinde ikişer kubbe ile, ön tarafta da tek yönde eğimli çatı ile örtülmüştür.
Kubbeleri taşıyan sütunların boyutları, son cemaat yeri revak sütunları ile aynıdır. Yan kanat zemini ile dış revak zemini arasındaki kot farkı, bu sütunları yüksek kaidelere oturtarak giderilmiştir. Dış revak avluya, baklavalı başlıklara sahip sekiz adet sütunlu - kemerli revak ile açılır.
Caminin medrese ile organik bütünlük içerisinde paylaştığı (49.20 x 35.30) m. ölçülerinde dikdörtgen planlı avlunun diğer üç yönünü çevreleyen revaklar ile, dış revak aynı derinliğe sahiptir (4.50 m.). Avlu revaklarında kubbe yüksekliği 6.88 m., kemer yüksekliği 4.80 m., sütun yüksekliği de 2.82 m.’dir. Bu veriler alınan tüm ölçülerin aritmetik ortalamasıdır.

Sonuç
16. yüzyıl boyunca Mimar Sinan ekolünün ortaya koyduğu anıtsal cami yapılarında, kullandığı ana plan şemalarından birinin ve en önemlisinin kare olduğu, bu kare plan yorumu içinde merkezî kubbeyi taşıtacak statik sistemi, hiç yüzey alanı kaybetmeden ve işlevsel unsurlara hacimsel bütünlük içinde algılanabilen ölçüler vererek kullandığı ve en önemlisi bunu, Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Camii’nde, başkentten uzak menzil külliyesinin en önemli yapısı olan bu camide de aynı titizlikle uyguladığı anlaşılmaktadır.

Sinan'ın aynı dönemde gerçekleştirdiği Hadim İbrahim Paşa Camii (Silivrikapı) kübik kaide üzerindeki tek kubbesiyle, küp ve küre gibi aslî unsurlardan oluşan, Edirne Bayezid, Sultan Selim (İstanbul) ve Firuz Ağa (İstanbul) gibi 15. asrın ikinci yarısına ve 16. asır başlarına ait camilerin sade mimarisini devam ettirir. İbrahim Paşa Camii, bu yapılardan yeni ölçüleri, daha yüksek bir kaide üzerine oturan kubbesi, taş tuğla duvar yapısı, duvarlar üzerinde yer alan yüksek, iri pencerelerin sivri armudî pencere boşlukları ve son cemaat yerindeki armudî kemerlerin yükselen boşluklarıyla oluşan şakulî, canlı, hareketli ifadeyle ayrılır. Bu yapıdaki tek kubbe tercihi ile Selimiye arasındaki ifade yakınlığı, Sinan'ın sanat iradesinin bütünlüğüne işarettir.

1553'de Sinan'ın, Sinan Paşa için İstanbul Beşiktaş'ta, Barbaros Hayrettin Paşa Türbesi yakınında inşa ettiği külliye, cami, medrese ve hamamdan teşekkül ediyordu. Külliye'nin cami ve medreseden oluşan yapı grubu, muhtemelen Barbaros Türbesi gibi o zaman denizin hemen kıyısında, karşı karşıya yer alıyordu.

 

Sinan Paşa Camii'nin önemli bir özelliği, merkezî kubbenin altıgen bir kasnak üzerine oturtulması, iki yana genişletilmiş caminin sağ ve sol yanlarının ikişer kubbeyle örtülmesi  ve Üç şerefeli Camii planına benzeyen planıdır.  İbrahim Paşa Camii'nde olduğu gibi Sinan Paşa Camii dış duvarı da taştuğla sıralarından müteşekkildir. Sinan Paşa Camii'nin Edirne Üç şerefeli Camii duvarlarına göre daha yüksek olan deniz cephesi duvarı, zemin kat seviyesinde, dikdörtgen, beyaz, mermer süve başlıkları ve sivri armudî kemerlerle korunan bir pencere dizisiyle oluşturulmuştur.

 Sinan bunu çok sonraları Zal Mahmud Paşa Camii'nde de uygulayacaktır. Ufkî taş tuğla duvar dokusunun bu karakteri içinde, iri zemin kat pencere dizisi üzerinde, yüksek ve armudî sivri kemerli bir ikinci pencere dizisi yer almaktadır. İki yan ve ana kubbe akslarında yuvarlak pencereler ve mihrap üzerinde de yine bir armudî sivri kemerli pencere yer almaktadır. Tuğla taş duvar dokusunun ufkî karakteri ile tam bir şakulî ifadeye sahip pencere dizilerinin karşıtlığı, Sinan'ın mimarisinde pek çok defa karşılaşılacak bir özellik olup
"her şeyin karşıtı ile kaim olduğu"' şeklindeki İslâmî kuralın bir yansımasıdır.

Yüksek bir kasnak üzerinde yer alan merkezî kubbe, yanlarında alçak, sekiz köşeli kasnaklar üzerinde ara kubbeler, yan dış alanlarda da yan kubbeler yer almaktadır. Yapı kitlesinin yüksekliği ve pencere düzeni, İbrahim Paşa Camii'ni hatırlatırken, kubbekaide ilişkisi Sinan'ın şehzade ve Süleymaniye'de geliştirdiğinin aksine, kubbeler sistemini etkisiz kılan bir orandadır. Binanın bu dış etkisine karşılık, merkezî kubbeyi yan sahınlardan ayıran altı köşeli ayakların ve kemerlerin narinliği, dışa yönelik kubbelerin itme güçlerini karşılamak üzere mihrap cephesinde duvarın kalınlaştırılması, giriş cephesinde ve yan cephelerde, Süleymaniye'nin aksine, destek ayaklarının içe dönük yapısı, arayışın yönü bakımından Sinan Paşa Camii'ni İbrahim Paşa Camii'ne benzer kılmaktadır. Caminin tepe pencerelerinin ve son cemaatmedrese avlusu revaklarının sivri armudî kemerlerle gerçekleştirilmesi, Sinan'ın, bu tipte kemerle oluşan ve âdeta boşluğun duvarı bölerek yükselme iradesini yansıtan biçim ifadesine özel bir bağlılık duyduğunu göstermektedir.