Sinan'ın aynı tarihlerde inşa ettiği son derece önemli eserlerinden biri de, büyük tahribata maruz kalmış olan Piyale Paşa Camii'dir.

Piyale Paşa Camii başlığı altında üzerinde durulacak ilk soru, bu eserin Sinan'a ait olup olmadığıdır. Sinan'ın hayatı ve eserleri hakkında şair ve nakkaş dostu Sai Çelebi'ye yazdırdığı üç risaleden ilki olan Tuhfetü'lMimârîn'de yer alan Piyale Paşa Camii'nin, daha sonra yazılan Tezkiretü'l-Ebniye ve Tezkiretü'l-Bünyân adlı iki metinde yer almaması, bu eserin Sinan'a ait olmadığı düşüncesini doğurmuştur.

Selimiye Camii'nin tamamlanmasına bir yıl kala Piyale Paşa için tasarlanan bu caminin mimarî özelliklerine bakılarak Sinan'a ait olup olmadığı hâlâ tartışılmaktadır.
Piyale Paşa Camii, Haliç'ten 400 metre kadar içeriye uzanan ve Kaptan-ı Derya Piyale Paşa'nın cami için gerekli malzemeyi deniz yoluyla daha kolay taşımak için açtırdığı söylenen kanalın bitiminde, Kasımpaşa Vadisi'ni Doğu ve Batıdan saran tepelerin arasında yer almaktadır. Caminin Kuzeybatısındaki yamaçlarda gelişenyeni mahalleye hizmet vermek üzere inşa edildiği bilinmektedir.

Piyale Paşa Camii, Haliç kıyısındaki Azap-kapı Sokullu Mehmet Paşa, Eyüp Zal Mahmud Paşa ve Beşiktaş Sinan Paşa Camileri ile yer açısından benzerdir. Aynı dönemde Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa Camii'nin planimetrik yapısında Selimiye'den hareketle vücuda getirilmiş çözümlemenin benzeri Piyale Paşa'da da uygulanmıştır. Bilindiği gibi, ilk defa Selimiye Camii'nin giriş ve iki yan cephesinde, köşe trompları altındaki seviyede taşıyıcı ayakların dışa doğru genişlemesiyle oluşan açıklıklar tonozla örtülmüştür. Bu tercihin Piyale Paşa Camii'nde yapının belirgin unsuru olarak dört cephesinde kullanılması, iki eser arasında güçlü bir bağ teşkil etmektedir.  Selimiye'deki tonozların Piyale Paşa'da muhteşem pencereli sivri kemerlerle dış cepheye yansımasını öngören, atılımcı ve yeni ufuklara korkusuzca açılabilen tasarımcı Sinan'dan başkası olamaz.

Sinan, Zal Mahmud Paşa ve Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa camilerinde Selimiye'den hareketle yapi unsurlarının daha da ileri götürülmüş bağımsızlıklarını gerçekleştirmiş, duvarı ve duvar sathını aynen koruma iradesiyle pencerelerin tezyinî diyagramatik düzenini deniz cephesini teşkil edecek şekilde kullanmıştır. Piyale Paşa Camii'nin kıble duvarı, yan cephelerle kıyaslanamayacak şekilde güçlü, meyilli ayaklarla desteklenmiştir. Ayakların arasındaki ve yan cephedekilerden daha ince bu duvarlar üzerinde, her aksta üst üste bir çift oluşturan üç pencere yer alırken, bunların üzerindeki tonozların alınlıkları yan yana sivri kemerli beş pencere ve üç yuvarlak tepe penceresi ile boşaltılarak dışa açılmıştır.

Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye'de yapının iki yan cephesinde zemin ve kadınlar mahfeli seviyesinde yer alan dış revaklarla oluşturulmuş son cemaat yerleri, Piyale Paşa Camii'nde giriş cephesiyle bütünleşerek yapının üç cephesini sarmaktadır.

Azapkapı'da tamamen kapalı ve üst seviyedeki son cemaat yerine iki uçtan yukarı çıkılarak, camiye yanlardaki iki kapıdan girilmesi, cami mimarisi için yeni bir yaklaşım olarak inanç biçimi değişimine tekabül eder. Ancak bu çözümün gene de fonksiyonel bir değerlendirmenin sonucu olarak yorumlanması mümkündür. Piyale Paşa Camii'nde bu türden hiçbir etken olmadan mihrap aksındaki ananevî giriş kapısı iptal edilerek camiye iki yan kapıdan girilmesi, Sinan'ın aynı tarihlerde vücuda getirdiği iki eserinin müşterek bir özelliğidir. Müezzin mahfelinin mihrap aksında ve giriş cephesi üzerine yerleştirilmiş olması, her iki eserin ortak özelliği iken, minarenin benzeri olmayan bir şekilde giriş cephesinin merkezine ve müezzin mahfelinin üzerine konumlandırılması, Sinan'ın her eseri kendine özgü bir çözümleme olarak üretme iradesinin sonucudur.Her türlü putlaştırmayı günah ve tehlike sayan İslâm'ın bu muhteşem ikazının farkında olan Sinan'ın, Piyale Paşa Camii'nde ortaya koyduğu çözüm, onun son eserlerinin en yüce mesajıdır.

Sinan, Piyale Paşa Camii'nde ananevî pâyeli ve eşit ölçüde kubbelerle örtülü enlemesine genişleyen cami mekânını yeni bir ruh ve üslûp-la tekrar gündeme getirmiştir. Altı kubbenin yalnızca cami mekânının orta yerindeki iki yuvarlak sütunla taşınarak namaz sırasında imamı görmeyi zorlaştıran iri pâyelerin yarattığı mahzurun aşılması da, Sinan'ın pâyeli camiler geleneğine yeni bir katkısıdır.

 

Cami mekânı, mihrap ve giriş cephelerinde üçer olmak üzere eş büyüklükte altı kubbeyle örtülmüş olup bu kubbeler ortada iki muhteşem yüksek sütunun, iki yan cephede ise birer büyük ayağın taşıdığı sivri kemerler üzerine oturmaktadır. Bu kemerler dört cephede, cephe dı§ sathına doğru uzayarak Selimiye'de olduğu gibi tonozlara dönüşmekte ve yan sahinlarda camiyi dışa doğru genişleten kadınlar mahfelini, giriş cephesinde kadınlar mahfelinin kapılarını ve müezzin mahfelinin üzerini örterken, üç cephede kubbelerin dışa itme etkisini karşılar.  Mihrap cephesinde kubbelerin dışa itme etkisinin, ikisi köşelerde kadınlar mahfeli tonozlarını, ortada dört adet kubbenin oturduğu kemerleri destekleyen ayaklar ve destek kuleleriyle karşılanmış olması, bu cepheyi Süleymaniye mihrap cephesiyle akraba kılmaktadır.

Piyale Paşa Camii'nin üç cephesini oluşturan son cemaat yerinin alçak çatılı, geniş saçaklarla örtülü boşluklarına karşılık, çok sayıda pencereyle iç mekânı dışa açan mihrap cephesi duvarının destek ayaklarına Süleymaniye'de olduğu gibi diziler halinde tezyinî ve güçlü bir koruma ve durdurma ifadesi kazandırma yaklaşımı, tecrübenin yeni çözümlere nasıl temel teşkil edebildiğini de gösterir.

Bu tavır, Sinan tarafından denenmiş, itibar edilen bir mimarî yaklaşımın tek ve en iyi çözüm olarak putlaştırılmasının nasıl önleneceğine dair bir örnek olmak üzere insanlığa sunulmuş bulunmaktadır.
Sinan'ın kubbe kasnağına yerleştirilen pencerelerle cami iç mekânını aydınlatma yolundaki çözümü Piyale Paşa Camii'nde niçin terk ettiğini anlamak için de, varlığın yapısı meselesini gündeme getiren İslâmî düşünce ve inanç sisteminin değerlerinden hareket etmek gerekir. Kubbelerinin ayrılmaz parçaları olan tonoz alınlarındaki ve mihrap cephesindeki pencerelerin renkli camlarından süzülen zengin ışık seliyle aydınlatılmasındaki güzellik, Piyale Paşa Camii mimarisinin önemli ve başarılı bir öğesidir. Kubbe kasnaklarının birbirine yakınlığı yüzünden gerçekleştirilmesi mümkün olmayan kasnak pencerelerinden vazgeçilmesi, kubbe ve kemerlerin immateriel küresel, dairevî kavislerinin yarı loş ortamda oluşturduğu güzellik, mihrap duvarının pencereli, renkli sathını güçlendirme arzusunun bir sonucudur.

Piyale Paşa Camii'nin açıklanması zor olan bir yönü, kadınlar mahfelinin caminin iki yan cephesinde saçak altında çok geniş bir yarı açık alana sahip olması, aynı şekilde zemin seviyesinde de son cemaat yerinin binayı giriş ve yan cephelerinden saracak şekilde düzenlenmiş olmasıdır. Eyüp Zal Mahmud Paşa Camii'nde kadınlar mahfelinin büyük tutulmasının sebebi, Eyüp Sultan'ı ziyarete gelen kadın ve erkek sayısının birbirine yakın olmasıdır; Piyale Paşa Camii'nde bu çözümün hangi sebeplerle tercih edildiğini bilmiyoruz.

Bugün caminin abdest alma yerleri mevcut bulunmamaktadır. Cami giriş cephesi tarafında ana yapıya gayri muntazam gergi çubuklarıyla bağlanmış baklavalı başlıklı sütunların binanın özgün parçaları olmadığı anlaşılmaktadır. Yapının çevresinde halen mevcut olmayan saçakların biçimlerini gösteren çizimlerin, binanın 16. asırdaki mimarisine tekabül etmeyip yakın tarihlerde yapılmış müdahalelerin ürünü olduğu, serbest bir dizi halinde duran sütunların Kılıç Ali Paşa Camii'ne benzer şekilde abdest alma musluklarını örten saçağı taşıdıkları ihtimal dahilindedir.

Yukarıdaki sebepler muvacehesinde Piyale Paşa Camii'nin aslî özelliklerinin Sinan tarafından belirlendiği kuşkusuzdur. Bursa Ulu Camii ve Edirne Eski Camii gibi 15. asır camilerine hakim olan güç ifadesine yeni bir yorum getirmeyi ve enlemesine genişleyen pâyeli cami tipolojisine yeni bir ruh kazandırmayı Osmanlı Devleti'nin ulaştığı noktada gerekli sayan Sinan'ın 30'dan fazla Akdeniz adasını fethetmiş bir Kaptan-ı Derya'nın gücünü, yaptırdığı camide temsil etmek istemesi tabiîdir. Şişkin kubbelerin ve pandantiflerin cephelerde mimarî ifadenin belirgin bir şekilde oluşumuna güçlü bir denge içinde katılması da Sinan'ın mimarî mesajının ayrılmaz bir unsurudur. Kadınlar mahfelini ve mahfelin dış saçaklarını taşıyan narin sütunlar ile, zemin katın iri masif ayakları üzerinde yükselen sivri kemerler, güçlülük ve narinlik gibi iki karşıt ifadenin birarada varolmasını sağlar. Bu birliktelik neticesinde farklı unsurlar birbirlerini yüceltirler.