Sinan'ın Süleymaniye ile Selimiye Külliyeleri arasında meydana getirdiği eserlerden bugüne ulaşanların en önemlilerinden biri, Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii'dir. Cami, İstanbul kara surlarının Edirne çıkışının hemen yanında yer alır.

Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii, yüksek kübik kaide üzerinde yer alan bir kubbeden oluşmaktadır. Kaide, 4 cephesinde büyük kemerlerle geçilmiş, kemer altındaki ince duvarlar o güne kadar benzeri görülmemiş ölçüde yoğun ve 3 sıra halinde armudî sivri kemerle biten pencerelerle bezenmiştir.  Cami içinin bir ışık seliyle dolmasını sağlayan bu pencereli duvarların oluşturduğu aydınlık ve renkli iç mekân, aynı pencerelerde dış dünya ile bütünleşir.

 Ana kubbe dört köşede üstleri sivri kubbelerle örtülü dört fil ayağı ile desteklenirken, dört büyük kemer fil ayaklarıyla birleşerek taşıyıcı sistem içinde yerini alır. Kubbeyi taşıyan dört büyük kemer ve altlarındaki pencereli duvarın, Zal Mahmud Paşa Camii'ni hatırlatan, pencerelerden ibaret büyük boşluk ifadesi, sağ ve sol tarafta iç mekânı yan sahınlara bağlayan büyük, parlak, yuvarlak sütunlar üzerindeki kemerler, bunları dış duvara bağlayan kemerlerin duvarla bütünleşmiş sakin bîtaraşıkları, yan sahınlardaki kadınlar mahfelinin son cemaat yerinin ölçü ve mimarî özelliklerini sürdürerek belirginleşir.

Enlemesine bir dikdörtgen prizma üzerinde yükselen kübik kubbe kaidesi, girişin sağ ve solunda dört porfir sütuna basan üç kemer tarafından taşınırken, bu kemerlerin ve dış duvar arasındaki alanı her iki yönde örten üç kubbenin dışa doğru itme etkileri, dış cephede yer alan ayaklarla karşılanır.

 

Sinan, bu camide, geleneksel cami mimarisinin yüksek kübik kaide üzerine yerleştirilmiş kubbesini, Üsküdar Mihrimah Camii'nin büyük cephe kemerini, Süleymaniye'nin iki yan kemeriyle fil ayaklarını birlikte ve belirgin görevler vererek kullanmıştır. Bu da onun tarihî birikimden ve şahsî tecrübelerinden hareketle yeni çözümler üretme iradesini yansıtmaktadır.
Cami için seçilen yer, yani Edirne yoluna açılan tarihî sur kapısının yanı, öncelikle şehrin yüksek noktalarından biri olduğu için tercih edilmiştir. Tarihî surların Haliç kıyılarından başlayarak Marmara Denizi'ne kadar uzayan, sur içi ile dışını birbirinden ayırmayı amaçlayan biçimi karşısında, sura göre kübik kaidesi, kubbe ve minaresiyle caminin yükselmesi ve köşe payeleri arasında içe çekik pencereli duvar sathının davetkâr oyuk ifade içinde vücuda getirilmesi, Sinan'ın bu çevreyi değerlendirmesinin bir neticesi olmuştur.

Mihrimah Sultan Camii, son cemaat revaklarıyla bütünleşerek enine genişliği ile etkili olan ferah avlunun üç yan cephesinde medrese odalarıyla çevrilidir. Caminin yükselen kitlesine karşılık, son cemaat yeri revakları, nisbeten alçak sütunların üzerinde stalaktitlerle immateriel hale getirilmiş sütun başlıklarının taşıdığı narin ve şişkin yüksek kemerler üzerinde, neredeyse varlıkları belirsiz sekiz köşeli kasnaklara oturan kubbelerden oluşmaktadır.

Revaklar, son cemaat yeri ve medrese avlusunu üç taraftan çevrelemektedir. Revakları oluşturan mermer sütunların ve geometrik baklavalı, biçimli sütun başlıklarının, sivri kemerlerin keskin, zarif, narin ve gergin ifadeleri, revakların özelliğini oluşturur. Revakları örten kubbelerin kubbe kasnakları üzerine oturtulmayıp bu kez farklı olarak saçakla bütünleşecek şekilde ve revakların keskin üst profili hizasında alçalarak bitmeleri, bütün camide fark edilen kadınsı biçim ifadeleri olarak Sinan'ın yaptığı aslî tercihlerle bütünleşmektedir.

Medrese veya son cemaat avlusuna, son cemaat yeri ile sur arasındaki yol cephesinde yer alan, asimetrik olarak yerleştirilmiş iki kapıdan girilmektedir. Caminin üzerinde oturduğu yüksek platforma göre aşağıda kalan iki yol bulunmaktadır. Düşük seviyedeki bu iki yoldan ilerleyerek camiye dik merdivenlerle son cemaat avlusuna girenler, geniş, ferah, berrak ve zarif bir ortama ulaşırlar. Caminin büyük merkezî kubbesi altında sağ ve sola genişleyen mekân, aslî bezemeleri olmasa bile, mavi-beyaz bezeme birimlerinin sık ve narin kıpırdanışlarıyla bir rüya ortamı niteliğini taşır. Bütün aslî unsurlarıyla maddî zaruretlere göre biçimlendirilmiş ve bu unsurlarda güzelliği ve yüceliği okunan yapı, bezemelerle hayat dolu aydınlık bir âleme dönüştürülmüştür.

Caminin sağ ve sol cephelerinde büyük kemerin pencereli duvarını ve altındaki üç kemeri taşıyan büyük sütunlar yer almaktadır. Kübik gövdenin iki yanında, cami mekânını zemin seviyesinde enlemesine genişleten üç kubbeyle örtülü yan sahınlarda ve giriş cephesinde zarif sütun ve kemerlerin taşıdığı kadınlar mahfeli bulunmaktadır. Kadınlar mahfelinin narinliği, dış cephenin köşelerindeki fil ayaklarının arasında, büyük kemerin içe çekik hali, son cemaat yeri sütun ve kemerlerinin keskin biçimleri, şişkin ve gergin kubbeler, esere kadınsı bir ifade kazandırır.
Son cemaat yerinin iki yanından camiden çıkış yönünün aksine dönerek ilerleyenler, şehri bu yüksek noktasından görerek iç ve dışın bilincine aynı anda ulaşmanın oluşturduğu güzellikler duygusunu; duyarlılık ve cesaretle vücuda getirilmiş karşıtlıkların düzenli beraberliğini terk ederek, geniş merdivenlerden iner ve şehri yeniden yaşamaya başlarlar.

Mihrimah Sultan Camii son cemaat-medrese avlusu revakları ve revak kubbeleri, bir mimarî biçimler bütünlüğü oluşturur. Son cemaat yerini oluşturan mimarî elemanları Sinan'ın mimarisinin önemli unsurları olmaları sebebiyle incelemek, onun mimarî dilini anlamak için gereklidir.
 

Beyaz Marmara mermerinden yapılmış sütunların baklavalı başlıkları üzerinde narin, geniş, sivri kemerler yer alır. Revak saçak profiline değecek kadar yaklaşmaları bu kemerlere, Sinan'ın diğer yapılarında erişilmemiş bir biçim keskinliği, saflık ve temizlik ifadesi kazandırmıştır.
Roma kemeri, başlığın üzerini örten bir mimarî unsurdur. Mihrimah Sultan Camii son cemaat avlusu kemerleri ise geçilen açıklık üzerinde bütünlüğü olan bir mimarî biçim olmaktan ziyade, aynı sütundan iki yöne yükselip sağ ve soldaki sütunlardan gelen kemer kollarıyla kilit taşı seviyesinde birleşen bir mimarî bütünlüktür ve bu özellikleriyle büyük açıklıkları geçen Selçuklu köprü kemerlerini hatırlatır. Bu düzenlemede baklavalı sütun başlığı, sütunu kemer kollarına kesintisiz birleştirici bir ifadeyle bağlar. Sütun başlığı, sütunun yuvarlak ve şişkin biçimini, yarı geometrik baklavaların geometrik keskinliği ise kemer çizgisindeki keskinliğin devamı olarak varlığını sürdürür.
Sütunlarla kemer kollarını bütünleştiren baklavalı sütun başlıkları ve mukarnaslar, özellikle stalaktitli sütun başlıkları, sütunla kemer kaidesi arasında oyuklar ve sarkıtlarla oluşan gölgeli ve parçalanmış biçimler meydana getirir; bu biçimlerin immateriel ve hatta yokluğu temsil eden görünüşü, sütunla kemeri âdeta birbirinden ayırır ve bunları iki ayrı mimarî tektonik olarak bütünlüğün içine yerleştirir. Yukarıda sözü edilen stalaktitli sütun başlıklarından farklı olarak, zeminden yükselen ve kemer kolusütun başlığısütun birlikteliğiyle oluşan biçimlerin zarafeti, Mihrimah Sultan Camii medrese avlusu revakları mimarisinin belirgin özelliğidir.

Mihrimah Sultan Camii merkezî kubbesini taşıyan 4 büyük kemerin altındaki geniş boşluğu, birbirlerine yaslanmış pencerelerin oluşturduğu bir duvar örter. Kare kubbe kaidesinin köşelerinde her birinin üstü bir sivri kubbeyle örtülü 4 şişkin ayağa göre içe çekilmiş bu pencereli satıh, büyük kemerle kubbe arasında yer alan kademeli duvar, Sinan'ın Süleymaniye çözümlemesindeki derin seziş ve duyarlığının ürünü olup yeni bir kimlikle Mihrimah Sultan Camii'ne aktarılmıştır.

Büyük kemer altındaki pencerelerin alçı cam dolguları, Sinan'ın yalnızca Üsküdar Mihrimah Sultan Camii'nin deniz cephesindeki duvar sathında olduğu gibi, pencerelerin üzerinde yer aldığı satha ve bu sathı da taşıyıcı büyük kemerin dış yüzüne iyice yaklaştırılmış bulunuyor. Böylece dört fil ayağının arasında yer alan kemer ve altındaki boşluğun, pencerelerin neredeyse hepsinin aynı satıh üzerine yerleştirilmiş olması, yapıya, Edirne Bayezid Camii son cemaat yeri dış cephe mimarisini hatırlatan bir iç dinamizm ve zarafet ifadesi kazandırmaktadır.

Sinan'ın bu yapısına hakim olan biçim verme iradesinin Edirne Bayezid Camii ile benzerliğini ortaya koyan bir diğer husus da, minarenin kararlı bir biçimde caminin merkezî kitlesinden uzakta ve kendi başına, yalnız yerleştirilmiş olmasıdır. Mihrimah Sultan Camii, bu vasıflarıyla Sinan'ın biçim dünyasındaki zenginliğin sınırsızlığını ortaya koyan önemli eserlerinden biridir.
Caminin yakın bir tarihte vücuda getirilmiş olduğu bilinen kalem işleri, neredeyse hiçbir Osmanlı camisinde benzeri kalmamış bir bütünlük ifadesine sahiptir ve içeride de, Sinan'ın cami mimarisinin iç dünyası hakkında aslına yakın bir bilgi edinme ve bunu yaşama fırsatı vermektedir.