Sinan'ın, Selimiye Camii'nin inşaatı devam ederken başladığı sanılan bir diğer önemli eseri de Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa'nın Azapkapı'da kendi adına yaptırdığı camidir. Büyük vezir, İnebahtı'da (1571) Osmanlı donanmasının uğradığı ağır kaybı gidermek amacıyla Azapkapı-Kasımpaşa yöresindeki Haliç Tersanesi'ni genişleterek bir yıl gibi kısa bir süre içinde 150 kadırga inşa ettirdiği büyük hamle sırasında bu caminin inşaatını da başlatmış olmalıdır.

Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa Camii'nin yeri, tersaneye özel bir önem kazandırmak, Galata'ya yerleşen yeni Müslüman nüfusun cami ihtiyacını karşılamak, daha da önemlisi, Haliç'in güney kıyısını tezyin eden âbideler dizisine karşı kıyıdan küçük de olsa bir odak noktasıyla cevap vererek dengeyi sağlamak amacıyla seçilmiştir. Bu tercih, Fatih döneminde Murad Paşa, Davut Paşa, Koca Mustafa Paşa camileri gibi eserlerle yarımadaya yapılan mimarî katkının devamı olarak Sokullu Mehmet Paşa Camii'nin güneyde Marmara kıyısında, Kadırga Limanı civarındaki yamaçlara inşa edilmesiyle benzerlik taşır.

Sinan'ın Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa Camii'ni takiben Piyale Paşa, şemsi Paşa, Kılıç Ali Paşa, Molla Çelebi camileri gibi hayatının son dönemine ait önemli dört eserini kıyılarda inşa etmesi, Üsküdar'da Mihrimah Sultan, Beşiktaş'ta Sinan Paşa camileriyle başlayan, Zal Mahmud Paşa Camii ile devam eden tercihe bağlı olarak, 17. ve 18. asırda yapılan Boğaziçi sahil saraylarının ve yalı mimarisiyle gelişen su üstü hayatının ilk adımlarını teşkil etmektedir.

Sokullu Mehmet Paşa Camii, Selimiye ve Zal Mahmud Paşa camileriyle önemli benzerlikler gösterir. Caminin merkezî alanı, Selimiye'de olduğu gibi sekiz ayak tarafından taşınan ve sekizgen bir kaide üzerine oturan bir kubbeyle örtülüdür. Mihrap nişi de üzeri bir yarım kubbeyle örtülerek yapı ana kütlesine eklenmiştir. Ancak Selimiye'nin giriş cephesindeki iki fil ayağı cephe duvarıyla bütünleşirken, Azapkapı'da giriş duvarı bu iki fil ayağını tamamen serbest bırakacak şekilde -Zal Mahmud Paşa Camii'nde olduğu gibi- fil ayaklarından köşe kub-belerinin çapı kadar uzaklaştırılmıştır. Giriş cephesinde sekizgenin köşelerine yerleştirilen yarım kubbeler ve tromplarla tamamlanan merkezî alan, köşe ayaklarıyla okunaklı bir kare plana dönüştürülmüştür. Merkezî kare plana sahip Zal Mahmud Paşa Camii'nde olduğu gibi Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa Camii'nde de merkezî kare planın üç tarafının yan mekânlarla çevrili olduğu görülmektedir.

Sinan'ın bu eserini Selimiye'den ayıran bir diğer fark, Selimiye'de merkezî kubbe esas itibariyle dört köşe trompu (yarım kubbe) ile desteklenirken, burada sekizgen kubbe kaidesinin iki yan cephede ve girişte yarım kubbelerle desteklenmiş olmasıdır.

 

Bu tercih, orta mekân genişliğine oranla yüksekliği azaltarak gözü yatay bir mimarî oluşumuna yöneltir. Böylece dikkat, kare planlı orta mekânın büyük kubbesi yerine, yapının ufkî genişleme alanındaki mimarî aksta yoğunlaşır. Bu bakış açısı çeşitli ve birbirinden farklı tedbirlerle de desteklenmiştir. Sekiz fil ayağının arasındaki mesafe iki yan cephede ve mihrap cephesinde diğer istikametteki boşluklardan daha büyüktür. Bu tercih, merkezî alanın iki yana genişleme ifadesini güçlendirmektedir.

Deniz seviyesine yakın bir noktada yer aldığını tahmin ettiğimiz avlusundan geçilerek cami cephesinin iki ucundaki iki kapıdan girildiğinde, alışılmışın aksine, kapalı bir mekân olan son cemaat yerine Rüstem Paşa Camii'nde olduğu gibi iki merdivenle çıkılmaktadır. Selimiye'de müezzin mahfelinin yapının merkezine yerleştirildiğine, böylece insanların safları iki yana yönelerek tutmalarının teşvik edildiğine temas etmiştik. Sinan, ilk defa bu yapıda ortaya koyduğu bir yaklaşımla Selimiye'deki çözümü daha çarpıcı bir şekilde gündeme getirmiş ve mihrap aksına tek merkezî giriş kapısı koymak yerine, giriş cephesinin iki yanına iki kapı yerleştirmiştir.

Camiye mihrap karşısındaki merkezî bir aks üzerinden girilmemiş olması merkezîliği önemseyen bir tutumun eseri olamaz. Bu kararın, Sinan'ın yaşlanmış olması sebebiyle acemi yardımcıları tarafından alınmış olduğu şeklindeki yorumların geçersizliğini ortaya koyan husus, böyle bir girişimin yardımcı mimarlar tarafından göze alınamayacak kadar büyük ve cesur bir fikrin sonucu ve sanatkârâne olmasıdır.

Sinan'ın cami girişiyle ilgili bu kararı, müezzinler mahfelinin yerinden kaynaklanmaz. Şehzade'den itibaren büyük eserlerinde kullandığı, camiyi algılayacak olanları yönlendiren yan kapılar çözümlemesinin yeni bir uygulamasıdır. Yan kapılardan camiye girildiğinde cami mekânında kubbe, giriş ve mihraptan oluşan merkezî aks ve merkezî kubbe bütünlüğü erir ve ilgi, merkezî kubbenin ve yan sahınlara ait strüktürel elemanların köşelerdeki hareketli gruplaşmalarında odaklanır. Sinan bu yapıda kubbeyi dokunulabilir hissini uyandıracak kadar zemine yakın bir seviyeye yerleştirmek suretiyle ilginin, kubbeyi taşıyan ve destekleyen payeler, kemerler, yarım kubbeler, köşe kubbeleri ve yapının dört köşesinde yoğunlaşan mimarî elemanlar üzerinde yoğunlaşmasını sağlamış, ayrıca yan sahınların merkezî bölgesinde, boşluğun yanlara doğru genişlemesiyle iç ve dış ilişkisini güçlendirmek istemiştir.

Kubbeyi taşıyan sekiz fil ayağının eş aralıklarla yerleştirilmeyip özellikle sekizgenin iki yan cephelerde fil ayakları arasındaki mesafenin daha büyük olması, mihrap karşısında müezzin mahfelinin bulunduğu yerde ise bu mesafenin daha kısa tutulmuş olması, Sinan'ın ayrıntı gibi gözüken bu hususları özel bir ilgiyle ele alarak ayrıntı içindeki realiteye atfettiği önemi ortaya koymaktadır.
Yukarıda Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa Camii'nin Zal Mahmud Paşa Camii ile önemli benzerlikleri olduğuna işaret etmiştik. Bu iki eseri birbirine yaklaştıran önemli husus, yapının kubbe ve kubbeyi taşıyan, destekleyen kısımlarıyla kabuğunu oluşturan dış duvarın yapı bütünlüğü içinde birbirinden ayrı mimarî elemanlar olarak yer almış olmalarıdır.
Cami merkezinin dört köşesindeki dört kubbenin köşe duvarları haricinde, özellikle merkezî kubbeyi iki yan sahında destekleyen yarım kubbelerin üzerine oturduğu kemerler, dış cepheyi oluşturan pencereli duvara ulaşmaz. Kubbe ve yarım kubbeler sistemine yalnız kadınlar mahfeli döşemesiyle temas eden bağımsız pencereli duvar, iç mekânın sonsuz dış mekânla bağlantısını kurar. Yapı, Zal Mahmud Paşa'da olduğu gibi, strüktürel elemanların boşluklarını kullanmak yerine, sonsuz mekânın iç mekânla irtibatını pencereli bir dış duvarla sağlar.

16. asrın ikinci yarısında Melâmilik, insanın yalnız kendisine karşı sorumlu olduğu şeklindeki inancı savunarak yaygınlaşmış, giderek bir anarşist toplum hareketine dönüşmüş ve bunun üzerine merkezî idare tarafından sert şekilde bastırılmıştır. Bu dönemde Sinan'ın, tasavvufun temel inançlarından olan "ferdiyetin yüceliği" kavramından hareket ederek bağımsız mimarî birimlerin bir bütünü nasıl oluşturabileceklerini gündeme getiren çözümlemesi, bu gelişmelerden ve o günlerin dinî, tasavvufî ve siyasî tartışmalarından ayrı düşünülemeyecek bir olgudur ve belki de bu tartışmaların bir yansımasıdır.
Dış duvarın üç katlı pencereler düzeni, iç taşıyıcı sistemin dış duvara küçük çıkıntılarla yansıtılması, Edirne II. Bayezid Camii'nin sade, saf satıhlar mimarisini hatırlatır. Fakat duvarın yeni bir yorumla bütüne bağlanışı, Sinan'ın araştırarak büyük adımlarla ilerleyen, her anın geleceğe açılmak için sunduğu imkânları fetheden cengâver şahsiyetinin bir ürünüdür.

Sinan'ın ustalık devri eseri olan Edirne Selimiye Camii'nden sonra yapılan Unkapanı Köprüsü ayağındaki Azapkapı Sokollu Mehmet Paşa Camii'nin içine girin. 8 sütunuyla kubbesiyle Selimiyeye ne kadar benzediğini göreceksiniz